Koncepcija i kontracepcija

Naslednica JNA, Vojska Jugoslavije je 1992. najavljena kao profesionalna, uz regrutni rok ograničen na najviše šest meseci i uz služenje u matičnoj republici, aktivni oficiri dobro i redovno plaćeni, vojni penzioneri takođe, a vojne škole privlačne.

Prvi javni zahtevi za služenje vojnog roka u "svojoj" republici potekli su iz Slovenije početkom osamdesetih godina, istovremeno sa tada nezamislivim predlogom za uvođenje civilnog odsluženja i uvažavanje prigovora savesti u odnosu na rukovanje oružjem. Odgovor se tada sastojao ne samo u generalnom odbijanju – što su neki vojni obveznici plaćali višekratnim robijama i dosluženjima – nego i kratkotrajnim, na neuspeh unapred osuđenim pokušajem da i žene služe vojsku. Krajem osamdesetih, pred raspad SFRJ, u Sloveniji i Hrvatskoj su zahtevi da regruti ne napuštaju republičku teritoriju postali obavezna politička parola. S početkom krvavog raspada – koji je najteže platio "regrutni kontingent" iz marta 1991. – javno i nejavno obustavljanje slanja regruta u vojsku pretvorilo se u poziv na dezertiranje, s jedne, i odbijanje učešća u građanskom ratu, s druge strane.

Pred raspad SFRJ vojska se odlučila na profesionalizaciju u obliku angažovanja vojnika po ugovoru, a u leto 1991. pozvala je pod oružje i dobrovoljce. Efekti uvođenja profesionalnih vojnika javno nisu nikada analizirani, a o ulozi, učešću i upotrebi dobrovoljaca u ratovima 1991–1995. već je napisano mnoštvo patriotskih memoara, ali i neke haške optužnice.

U raspadu Jugoslavije JNA je upotrebljena u najgorem zamislivom obliku, kao armija građanskog rata – bez ikakvog primetnog opiranja armijskih vrhova. Njena naslednica na teritoriji "skraćene" države, Vojska Jugoslavije, opredelila se za profesionalizaciju, depolitizaciju i – podršku režimu Slobodana Miloševića, praktično sve do 5. oktobra 2000.

Kosovo i Slovenija

Drama počinje padom Berlinskog zida 1989. Stvorena i razvijana kao oružana ruka Komunističke partije, JNA je stekla status jedne od tri svete krave socijalističke Jugoslavije: Tito, Partija, Armija. JNA je 45 godina živela u udobnoj kuli od slonovače sivomaslinaste boje, pažena, mažena i plaćana, zaštićena od parlamentarne i javne kontrole, poduprta ideološkom glorifikacijom. Sve karakteristike zatvorene hijerarhijske organizacije bile su tu: okrenutost u sebe, ideološka zadrtost, negativna kadrovska selekcija (pacovska trka), sticanje privilegija kao osnovni životni cilj i potpuni nedostatak zanimanja za civilni – to jest stvarni – život.

Ta je vojska tvrdila da je ništa ne može iznenaditi; ljudi koji su odslužili vojni rok (ali i neki oficiri) donekle su sumnjali su to, ali su bili dovoljno pametni da svoje mišljenje ne iznose javno. JNA je propustila da primeti kako je komunizam na umoru, čak i kad su Rusi to videli. Uzgred, sa Moskvom je uvek postojala posebna, poprečna veza, mimo zvanične strukture partije i vlasti; od Josipa Broza tu vezu su nasleđivali ministri odbrane – Nikola Ljubičić, Branko Mamula i Veljko Kadijević. Bez obzira na svađe, strahove i rezerve, prva zemlja socijalizma uvek je ostajala kao poslednji oslonac režima. JNA ulazi u prve neprilike sredinom osamdesetih, po pitanju Kosova i Slovenije: nevinost gubi na Kosovu, gde je prvi put upotrebljena protiv stanovništva. Kosovska kriza proglašena je – po (Slovencu) Stanetu Dolancu, još 1981. – za "kontrarevoluciju". U Sloveniji počinje nešto drugo, što na duži rok podjednako brine JNA: otvorene kritike vojnog establišmenta sve su glasnije; status svete krave je izgubljen, "Mladina" ujeda prvo ministra vojnog Branka Mamulu, da bi uskoro slovenačko javno mnjenje počelo otvoreno da preispituje tabu teme oko odbrane.

Tokom 1990. savezni premijer Ante Marković pokušava da reformiše jugoslovensku federaciju, ali nailazi na podjednako žestok otpor rukovodstava Slovenije, Hrvatske i Srbije. Sistematska identifikacija Jugoslavije sa socijalizmom prisutna je do kraja kao zvanična dogma JNA: Jugoslavija ne može da postoji ako nije socijalistička. Ono što JNA odbija da shvati jeste priroda izbora koji se pred njom otvara: treba li da spasava svoju državu, Jugoslaviju ili komunizam. U tom oklevanju na kraju ništa spaseno neće biti, a propašće i JNA.

Podela vojnog otpada

Na početku raspada SFRJ u Sloveniji je ostalo stotinak tenkova i samohotki, samo u Varaždinu je ostavljeno 65 ispravnih tenkova (uglavnom T-55A). Nešto kasnije, JNA priznaje da joj je oteto 170 tenkova i 142 oklopna vozila.

Na inventarskim spiskovima JNA i njene naslednice VJ nedostajalo je i mnoštvo "sitnica" tipa i količine 15.000 pušaka, 600 artiljerijskih oruđa, 2000 protivtenkovskih raketa, 13.000 mina, 550 oruđa raketne artiljerije, 500 puškomitraljeza, 30.000 bombi, oko 10 miliona metaka i neutvrđene (ili neobjavljene) količine eksploziva. Ne zna se – ili je neko pažljivo odabrao trenutak da citirane podatke objavi, pre "predislociranja" iz BiH – koliko je, koga i čega bivša JNA ostavila na terenu koji je morala da napusti. Nemoguće je, takođe, proceniti "dobitke" eks-JNA počinjene miniranjem, onesposobljavanjem ili demoliranjem i/ili pljačkom sopstvene imovine (baza Željava i aerodrom kod Bihaća, aerodrom Tuzla, oprema i stambeni fond u Makedoniji, komunikacijske instalacije, eksploziv u onesposobljenim raketama, bombama i minama...).

U tom trenutku s početka devedesetih za krađu i "predaju" vojno tužilaštvo je podnelo 700 krivičnih prijava protiv stotinak oficira, 50 podoficira, 500 vojnika i na desetine civilnih službenika.

Manjak na popisu

Početkom leta 1992, tadašnji predsednik SR Jugoslavije Dobrica Ćosić je u Skupštini saopštio da "u Bosni i Hercegovini nema više nijednog vojnika i oficira vojske Jugoslavije, a sva ratna tehnika JNA nije povučena zbog oružanih dejstava hrvatsko-muslimanskih snaga na kasarne i blokiranje saobraćajnica".

Poređenjem podataka za "ostavljeno" (Srbima državljanima BiH) i "oteto" (od strane "muslimansko-hrvatske koalicije") oružje, upadljivo je bolo oči odsustvo informacije o količinama mobilnog raketnog, minobacačkog i svakovrsnog pešadijskog naoružanja koje je prešlo u ruke Vojske Republike Srpske. Po tadašnjem Ćosićevom izveštaju Skupštini SRJ, JNA/VJ je ostala u Bosni i Hercegovini bez 24 aviona, 20 helikoptera, 531 tenka, četiri raketna diviziona, 87 lakih i teških bacača raketa, oko 5000 minobacača većih kalibara i oko 220.000 komada pešadijskog naoružanja. Ovim brojkama valja dodati objavljene brojeve "manjkova" oružja JNA/VJ posle rata u Hrvatskoj (15.000 pušaka, 6 aviona, 170 tenkova, 142 oklopna vozila, 500 oruđa raketne artiljerije, 600 topova, 2000 pt. raketa, oko 16.000 komada pešadijskog oružja, 13.000 mina, 30.000 bombi i oko 10 miliona metaka) i Sloveniji (stotinak tenkova i samohodnih i artiljerijskih oruđa, nekoliko oborenih helikoptera, neobjavljene količine drugog naoružanja).

izvor vreme-piše: Aleksandar Ćirić