JERMENI MEĐU SRBIMA VEKOVI KOJI NE BLEDE: OD POSETE SVETOG SAVE JERMENIJI, PREKO LEGENDE O UČEŠĆU U KOSOVSKOM BOJU, DO VELIKIH TALASA DOSELENIKA I NAŠIH DANA

SPOJILI NAS OSVAJAČI

• Turski putopisac Evlija Čelebija, koji je kroz Beograd prošao 1660. godine, kaže da su Jermeni imali svoju mahalu i crkvu

Jermeni se, naime, pominju i kao učesnici Kosovskog boja. Legenda kaže da su na Kosovo stigli s turskom vojskom, kao vazali iz pokorene zemlje, ali su kad su videli barjake srpskih četa sa krstovima prebegli na stranu cara Lazara. I ratovali su protiv Turaka, a posle boja se njihov ostatak povukao na sever, u planine kod Soko Banje. I tamo podigli manastir koji i danas postoji posvećen Svetim arhangelima, u narodu poznat kao Jermenčić.
Ni u ovom slučaju, međutim, još se nisu našli verodostojni istorijski izvori koji bi potvrdili legendu. Ne beleže je ni turski ni naši istoriografski zapisi, ali poruka koju sadrži ovo sokobanjsko predanje ne može ni da se odbacii.
Jer, i u vreme pre Svetoga Save, kako saopštavaju istorijski izvori, u srpskim zemljama bilo je Jermena od kojih se neki javljaju i kao ktitori manastira.
Na prostoru gde Srbi žive ima toponima i hidronima koji su izvedeni iz korena jerm, kao na primer reka Jerma u pirotskom kraju ili selo Jermenovci u Banatu.
Ali, do susreta širih razmera Srba i Jermena u srpskim zemljama dolazi tek u vreme kada je Turska srušila jermensku i srpsku srednjovekovnu državu i kada su se oba naroda našla u ropstvu, u granicama jedne, turske države.
I Jermenija je, kao i Srbija, predstavljala svojevrsnu "kuću nasred puta". Još od vremena Aleksandra Makedonskog kako kaže jermenski istoričar Marlen L. Oganesijan Jermenija je bila na putevima raznih osvajača koji su kretali u ratne pohode i, prelazeći preko njene teritorije, razarali sve što se našlo pred njima.
Najteže je bilo u vreme najezda Turaka Seldžuka. Za njihov pohod je karakteristično "uništavanje jermenskih gradova koji su od davnina igrali veoma važnu ulogu u zanatskoj proizvodnji i trgovačkoj razmeni između Istoka i Zapada, uništavanje drevnog sistema za navodnjavanje i nacionalnih kulturnih vrednosti što ih je narod teškim radom stvarao vekovima".

Kao i u slučaju Srba, tuđinska vladavina je ugrožavala i fizičku egzistenciju hrišćanskog stanovništva koje je našlo u moru muslimanskih plemena.
I eto zbog čega je u vekovnoj istoriji jermenskog naroda nastala nova pojava prinudno iseljavanje. Grupe stanovnika uništenih i opljačkanih gradova i sela krenule su na zapad i severozapad. U periodu od 11. do 13. veka, i kasnije, prvo na Krimu, a zatim i u drugim zemljama, u Galiciji, Poljskoj, Moldaviji, Vlaškoj, Transilvaniji, Bugarskoj, Makedoniji i još mnogima, pojavile su se jermenske iseljeničke kolonije. Doseljenici su bili zanatlije, seljaci, trgovci, sveštenici.
Pošto bi od mesnih vlasti dobili dozvolu da se nastane, Jermeni su, po pravilu, većim u gradovima osnivali svoje opštine. Prve takve opštine nastale su u u južnoj Rusiji i današnjoj Ukrajini u Lavovu, KamenjecPodoljskom, Lucku, Vladimiru Volinjskom, Sučevi, Belogorodu i nekim drugim gradovima. Slično je bilo i u zemljama jugoistočne Evrope u kojima su se naselili Jermeni.
Na osnovu državnih i feudalnih zakonskih akata, jermenske opštine su sticale pravo na unutrašnju, nešto ograničenu, samoupravu, čija je suština bila u tome što su, u granicama svoje opštine, Jermeni mogli slobodno da primenjuju "svoje pravne norme, običaje i da ispovedaju svoju religiju".
Mnogi su u tim iseljenički talasima stizali na Balkan, pa i u zemlje u kojima su živeli Srbi. Ako je suditi po primeru kako su se doselili u Beograd, onda izgleda da su se Jermeni u pojedina mesta uglavnom dolazili u većim grupama, cele porodice, ali je u tim grupama biloi pojedinaca, samostalnih pečalbara. Oni bi se, kako se vidi iz raznih svedočanstava, poput starosrbijanskih pečalbara, posle višegodišnjeg stranstvovanja i pošto bi sakupili dovoljno novca, vraćali u zavičaj, porodicama.
Za naseljavanje su birali uglavnom gradove i u zajednicama koje su stvarali uz dozvolu turskih vlasti pokušavali da očuvaju jezik i veru, običaje i način života. Nemamo sređene podatke kada su se takve zajednice formirale u gradovima koji su u tursko vreme postojali u srpskim zemljama.

Piše: Jovo BAJIĆ