Papa u Crkvi groba Gospodnjeg u Jerusalimu (Foto AFP)

Istorija netrpeljivosti počiva na vekovnom katoličkom učenju o kolektivnoj odgovornosti Jevreja za Hristovu smrt.

Hristove reči protiv fariseja menjale su značenje. Padalo je u zaborav da su predstavljale deo interne debate judaizma. Pamtile su se osude protivnika. Onog trenutka kada su postale teološke, bile su osuđene da traju.

Stari zavet ispisan je hebrejskim. Jezik Hristovog vremena bio je aramejski. Jevanđelja i apostolska pisma napisana su na grčkom. U 4. veku Rimska crkva prelazi na latinski, pa teolozi i danas pokušavaju da proniknu u antički smisao hebrejskih spisa, u kulturu koja je postajala sve udaljenija.

Vekovima traje debata šta raditi sa knjigama koje danas poznajemo kao Stari zavet. Oni koji u Hristovom ocu nisu priznavali Jehovu, bili su za to da se knjige odbace. Drugi su želeli da ih zadrže čitajući ih kao jednostavnu anticipaciju onoga što će doći. Treći su isticali istorijsku vrednost Božje reči koju svaka generacija treba da aktuelizije i interpretira na svoj način.

Hrišćanska crkva je davala nova tumačenja, zbog čega rabini ocenjuju da je Novi zavet protkan antisemitizmom i mržnjom prema Jevrejima.

Posle rušenja jerusalimskog hrama 70. godine, hrišćanstvo se udaljavalo od judaizma hvatajući korene i osvajajući Evropu. Rim se proglašava „novim Izrailjom”, a judaizam se definiše gotovo karikaturalno, kao konsekvenca „greške” učinjene prema Hristu.

Krstaške vojske su na putevima ka Svetoj zemlji ubijale i pljačkale Jevreje. Omrazi je posebno doprinela inkvizicija i učenje o „čistoti krvi” koje je dovelo do velikog pokrštavanja ili proterivanja sefardske zajednice Jevreja iz Španije 1492.

Predrasude o jevrejskoj krivici, pseudobiologija, verovanje u „dušu naroda”, pseudoteološka ili politička uverenja pomagali su kasnije talasima antisemitizma i pogromima Jevreja po Evropi. Arijevska ili slovenska priroda suprotstavljale su se semitskoj, jevrejskoj.

Pokolji 1648–1649. bili su težak udarac Jerejima u Ukrajini i Poljskoj. U Italiji su Jevreji prvi put saterani u geto – venecijanska reč koja je označavala livnicu. Tekstovi poput pamfletskog „Protokola sionskih mudraca” doprinosili su pogromima po Rusiji, Francuskoj i Nemačkoj u 19. veku.

Onda je došao holokaust. Tokom godina Šoa stradala je trećina svih Jevreja na svetu. Holokaust i sumorna uloga nekih hrišćanskih vođa postali su od tada središte odnosa Jevreja i drugih naroda.

Papa Jovan XXIII, čiji je pontifikat trajao 1958–1963, prvi je počeo da popravlja odnose pošto se uverio da je holokaust mogao da nađe osnove u antisemitskom učenju Rimokatoličke crkve.

Bio je prvi papa koji je iz molitvi za Veliki petak izbacio reč „perfidni”, koja se odnosila na Jevreje. Drugi vatikanski koncil 1965. izdao je dokument pod imenom „Nostra Aetate” (Naša vremena) u kome je konačno odbačeno učenje o kolektivnoj krivici Jevreja za Hristovu smrt.

To je omogućilo da prvi papa, Pavle Šesti, januara 1964. poseti Svetu zemlju – u vreme kada Vatikan nije priznavao Izrael.

Predvodeći katolike kroz ekumensko čistilište, papa Jovan Pavle Drugi držao se delikatne teološke i istorijsko-političke misije približavanja dve konfesije koje Hristovo učenje spaja ali ih verovanje u Hrista razdvaja. „Nikad više antisemitizma”, govorio je papa Vojtila povodom 50-godišnjice oslobađanja Aušvica, logora koji je nazvao „trijumfom zla”. Potom se u Rimu molio u sinagogi, kao prvi papa koji je to učinio.

Pozivajući se na Alakah, rabinsku verbalnu tradiciju, Jevreji ističu da nije lako dati oproštaj u ime mrtvih i nasilno pokrštenih. Kako potvrđuje poseta pape Benedikta Šesnaestog Svetoj zemlji, ni Vatikanu nije lako da se, bez obzira na Mea culpa, udalji od onih koji su se ogrešili o Jevreje i mnoge druge. Zato pape i danas ćute o ćutanju Pija Dvanaestog.